Giá thuốc lá – công cụ chính sách quan trọng để giảm tiêu dùng và bảo vệ người trẻ

Giá thuốc lá không chỉ là vấn đề của thị trường mà còn là một công cụ quan trọng trong chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá. Khi giá thuốc lá được điều chỉnh ở mức phù hợp, chi phí mua thuốc tăng lên, qua đó góp phần làm giảm khả năng tiếp cận và tiêu dùng, đặc biệt đối với thanh thiếu niên và những người có thu nhập thấp.

Giá thuốc lá thấp làm giảm rào cản đối với người sử dụng

Thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, trong khi việc bắt đầu sử dụng thường diễn ra từ độ tuổi còn trẻ. Đối với thanh thiếu niên, khả năng chi trả có thể là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua và sử dụng thuốc lá. Khi giá thuốc lá thấp, sản phẩm trở nên dễ tiếp cận hơn, từ đó làm giảm một phần rào cản kinh tế đối với việc bắt đầu hút thuốc.

Một khi đã hình thành thói quen sử dụng nicotine, người hút có thể tiếp tục duy trì hành vi trong thời gian dài và đối mặt với nhiều nguy cơ sức khỏe. Vì vậy, việc hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng trong công tác dự phòng, nhất là đối với thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh đó, chính sách giá và thuế thuốc lá được xem là một trong những nhóm giải pháp có khả năng tác động trực tiếp đến khả năng chi trả của người tiêu dùng. Giá thuốc lá càng cao thì người sử dụng càng phải cân nhắc nhiều hơn về chi phí để duy trì thói quen hút thuốc.

Thuế thuốc lá không chỉ nhằm tăng nguồn thu ngân sách

Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá thường được nhìn nhận trước hết dưới góc độ tài chính. Tuy nhiên, trong chính sách y tế công cộng, mục tiêu quan trọng hơn là sử dụng công cụ thuế để làm giảm mức tiêu dùng và hạn chế số người bắt đầu hút thuốc.

Theo số liệu tổng hợp của cơ quan y tế, Việt Nam đã thực hiện một số lần điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá trong hơn một thập kỷ qua, bao gồm các giai đoạn tăng từ 65% lên 70% và sau đó lên 75%. Tuy nhiên, các mức điều chỉnh này chủ yếu mang tính lộ trình, chưa đủ lớn để tạo ra biến động mạnh về giá bán lẻ trên thị trường.

Gần đây, chính sách thuế tiếp tục được hoàn thiện theo hướng áp dụng mô hình thuế hỗn hợp, kết hợp giữa thuế tỷ lệ phần trăm và thuế tuyệt đối theo lộ trình tăng dần. Theo đó, thuế tuyệt đối sẽ bắt đầu ở mức khoảng 2.000 đồng/bao, sau đó tăng dần lên 8.000 đồng và đạt khoảng 10.000 đồng/bao trong giai đoạn tiếp theo. Với xì gà, mức thuế tuyệt đối được quy định cao hơn đáng kể so với thuốc lá điếu thông thường.

Ảnh: Internet

Theo Bộ Y tế, dù có cải cách, tỷ lệ thuế thuốc lá trên giá bán lẻ tại Việt Nam hiện vẫn chỉ khoảng 36%, thấp hơn đáng kể so với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là từ 70-75%. Điều này khiến giá bán cuối cùng của thuốc lá tại Việt Nam vẫn ở mức thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới.

Các báo cáo quốc tế cho thấy Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có giá thuốc lá thấp nhất toàn cầu. Khi so sánh theo sức mua tương đương (PPP), giá một bao thuốc lá phổ biến tại Việt Nam chỉ bằng khoảng một phần ba mức trung bình thế giới. Trong bảng xếp hạng quốc tế, Việt Nam thường thuộc nhóm cuối về giá thuốc lá, phản ánh mức độ dễ tiếp cận cao của sản phẩm này.

Trong khu vực Đông Nam Á, chênh lệch càng rõ rệt. Tại các quốc gia như Singapore, Brunei hay Malaysia, giá một bao thuốc lá có thể cao gấp nhiều lần so với Việt Nam. Sự khác biệt này chủ yếu đến từ chính sách thuế và kiểm soát giá, khi nhiều quốc gia sử dụng công cụ giá cao để hạn chế tiêu dùng thuốc lá một cách hiệu quả hơn.

Khi thuế được điều chỉnh phù hợp và tạo ra mức tăng đáng kể đối với giá bán lẻ, người tiêu dùng có thể giảm lượng thuốc sử dụng, một bộ phận người hút có thêm động lực bỏ thuốc và những người chưa sử dụng, đặc biệt là người trẻ, sẽ phải đối mặt với rào cản kinh tế cao hơn nếu có ý định bắt đầu.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt đối với thanh thiếu niên. Đây là nhóm chưa có thu nhập ổn định và thường nhạy cảm hơn với sự thay đổi về giá. Do đó, việc làm cho thuốc lá trở nên khó tiếp cận về mặt kinh tế có thể góp phần hạn chế nguy cơ hình thành thế hệ người hút thuốc mới.

Cần nhìn chính sách giá từ góc độ bảo vệ sức khỏe

Tác động của giá thuốc lá không chỉ dừng lại ở hành vi mua bán. Mỗi thay đổi trong khả năng tiếp cận thuốc lá đều có thể liên quan đến những hệ quả lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.

Sử dụng thuốc lá làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh không lây nhiễm, trong đó có các bệnh tim mạch, bệnh hô hấp mạn tính và nhiều loại ung thư. Khói thuốc cũng gây ảnh hưởng đến những người không hút thuốc thông qua phơi nhiễm với khói thuốc thụ động.

Vì vậy, giảm tiêu dùng thuốc lá không chỉ mang lại lợi ích cho người trực tiếp sử dụng mà còn góp phần giảm phơi nhiễm khói thuốc trong gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng.

Từ góc độ này, chính sách thuế và giá thuốc lá cần được xem là một bộ phận của chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng, thay vì chỉ được đánh giá qua số thu ngân sách từ sản phẩm thuốc lá.

Người trẻ cần được đặc biệt bảo vệ trước khả năng tiếp cận thuốc lá

Một trong những mục tiêu quan trọng của công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá là ngăn ngừa việc bắt đầu sử dụng thuốc lá ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Ở độ tuổi này, hành vi sử dụng thuốc lá có thể bắt đầu từ sự tò mò, ảnh hưởng từ bạn bè, môi trường xung quanh hoặc nhận thức chưa đầy đủ về tác hại của nicotine. Nếu sản phẩm có giá thấp và dễ mua, những rào cản đối với hành vi thử thuốc sẽ càng giảm.

Bởi vậy, chính sách giá cần được triển khai đồng thời với các biện pháp khác như kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá; thực hiện nghiêm quy định về địa điểm không khói thuốc; kiểm soát việc bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi; tăng cường cảnh báo sức khỏe và truyền thông về tác hại của thuốc lá.

Sự kết hợp giữa các biện pháp này tạo nên môi trường trong đó thuốc lá không dễ tiếp cận, không được quảng bá như một sản phẩm thông thường và người trẻ có nhiều điều kiện hơn để nói không với thuốc lá.

Tăng giá thuốc lá là một phần của đầu tư cho sức khỏe tương lai

Một chính sách giá thuốc lá hiệu quả cần hướng tới mục tiêu lâu dài là giảm số người sử dụng thuốc lá và hạn chế số người trẻ bắt đầu hút thuốc. Khi giá thuốc lá được điều chỉnh phù hợp với mục tiêu sức khỏe cộng đồng, chính sách thuế có thể trở thành một công cụ phòng bệnh quan trọng.

Điều quan trọng là chính sách giá cần được thực hiện đồng bộ với kiểm soát thị trường, phòng chống thuốc lá bất hợp pháp và tăng cường thực thi pháp luật. Đồng thời, cần bảo đảm người hút thuốc có thông tin và được tiếp cận các chương trình, dịch vụ hỗ trợ cai thuốc.

Bảo vệ người trẻ trước thuốc lá không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các cơ quan quản lý. Trong đó, tạo ra một môi trường hạn chế tối đa việc thuốc lá tiếp cận về kinh tế và xã hội là một giải pháp có ý nghĩa thiết thực.

Giá thuốc lá không đơn thuần quyết định người tiêu dùng phải trả bao nhiêu tiền cho một bao thuốc. Một chính sách giá phù hợp còn góp phần quyết định mức độ tiếp cận của thuốc lá đối với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Làm cho thuốc lá khó tiếp cận hơn hôm nay chính là góp phần giảm nguy cơ bệnh tật và xây dựng một thế hệ khỏe mạnh hơn trong tương lai.

 

Nguồn: Vitic tổng hợp