Chuyển đổi sang bền vững - thách thức lớn nhất của ngành xuất khẩu gỗ Việt

Trăn trở phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ

Năm 2025 đánh dấu một mốc mới của ngành gỗ Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu đạt 17,2 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vị thế trong nhóm ngành xuất khẩu chủ lực. Năm 2025, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất trong xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam, chiếm khoảng 55% tổng kim ngạch.

Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu chủ lực của xuất khẩu gỗ và các sản phẩm từ gỗ của Việt Nam. Ảnh: Bình An

Cùng với Nhật Bản và Trung Quốc, ba thị trường này tiêu thụ gần 80% sản lượng xuất khẩu. Đồ nội thất đóng góp 11,7 tỷ USD, giữ vai trò trụ cột giá trị gia tăng. Đáng chú ý, viên nén gỗ tăng gần 50% trong năm 2025, đưa Việt Nam lên vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu sinh khối năng lượng.

Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFORES) đánh giá, chính dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thúc đẩy ngành nâng cấp công nghệ ép ván, sấy gỗ, xử lý bề mặt và logistics cảng biển. Doanh nghiệp dần chuyển từ gia công (OEM) sang thiết kế và xây dựng thương hiệu (ODM, OBM), tích hợp truy xuất nguồn gốc điện tử để đáp ứng tiêu chuẩn chuỗi cung ứng quốc tế.

Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng ấn tượng là những bài toán về cấu trúc chuỗi giá trị đòi hỏi ngành gỗ và lâm sản Việt Nam phải chuyển đổi sâu sắc. Rõ nét nhất là sự phụ thuộc lớn vào Hoa Kỳ khiến ngành này dễ tổn thương trước biến động thương mại.

Đơn cử như tháng 5-2025, Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với gỗ dán và sản phẩm trang trí của Việt Nam, với biên độ cáo buộc cao. Nguy cơ áp dụng thuế bổ sung theo các điều khoản thương mại có thể làm suy giảm sức cạnh tranh giá.

Đạo luật Lacey (luật bảo tồn động vật hoang dã và thực vật của Hoa Kỳ) yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt nguồn gốc hợp pháp. Đạo luật này là rào cản pháp lý quan trọng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu đồ gỗ và lâm sản Việt Nam vào thị trường Hoa Kỳ.

Ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ cảnh báo: Các doanh nghiệp gỗ Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều chính sách và quy định mới từ phía nước bạn. Chính quyền Hoa Kỳ có thể sử dụng Section 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại 1962 để áp thuế nhập khẩu đối với một số sản phẩm lâm sản.

Theo đó, thuế nhập khẩu có thể lên tới 10% đối với một số sản phẩm gỗ mềm và 25% đối với một số mặt hàng nội thất. Nếu các biện pháp này được mở rộng, chi phí xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam có thể tăng lên đáng kể.

Ngoài ra, Hoa Kỳ cũng có thể áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại nếu lượng nhập khẩu được cho là gây ảnh hưởng tới ngành sản xuất nội địa. Cùng với đó, các quy định kỹ thuật và kiểm dịch sinh học cũng rất nghiêm ngặt.

Chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững là yêu cầu bắt buộc

Theo khảo sát của Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nền tảng tài nguyên của ngành chế biến xuất khẩu đồ gỗ đang tiến gần ngưỡng giới hạn. Tổng diện tích đất tự nhiên của Việt Nam ổn định khoảng 33,2 triệu ha; đất chưa sử dụng giảm mạnh còn chưa tới 1 triệu ha. Quỹ mở rộng theo chiều rộng gần như không còn.

Chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng là yêu cầu bắt buộc tại Việt Nam. Ảnh: ISPAE

Diện tích rừng toàn quốc đạt 14,97 triệu ha năm 2025, độ che phủ 42%. Trong đó, rừng tự nhiên 10,1 triệu ha, rừng trồng 4,89 triệu ha. Diện tích rừng trồng phần lớn là rừng sản xuất, phản ánh ưu tiên cung ứng sinh khối thương mại ngắn hạn.

Đáng chú ý, chu kỳ khai thác keo, bạch đàn 5-7 năm giúp hộ trồng rừng thu hồi vốn nhanh nhưng làm suy giảm chất lượng đất và hạn chế tích lũy carbon dài hạn. Báo cáo kinh tế sinh thái ước tính thâm hụt năng lực sinh học giai đoạn 2024-2025 lên tới -220%, cho thấy tốc độ tiêu thụ tài nguyên vượt xa khả năng tái tạo.

Theo định hướng đến 2030, xuất khẩu gỗ và lâm sản đặt mục tiêu 25 tỷ USD, song tăng trưởng phải gắn với kỷ luật sinh thái. Trọng tâm không còn là mở rộng diện tích mà là nâng cao năng suất và chất lượng trên quỹ đất 14,97 triệu ha rừng hiện có. Đến năm 2030, 100% diện tích rừng thuộc chủ rừng là tổ chức phải đạt chuẩn quản lý bền vững; tối thiểu 1 triệu ha có chứng chỉ quốc tế như FSC hoặc PEFC.

Để đạt mục tiêu chuyển đổi bền vững vào năm 2030, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) khuyến nghị: Các doanh nghiệp chế biến gỗ phải đầu tư tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, phần mềm quản trị sản xuất và hệ thống dữ liệu lô rừng gắn tọa độ địa lý. Chuỗi cung ứng cần được số hóa toàn diện để đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Đồng thời, doanh nghiệp phải đa dạng hóa thị trường sang Trung Đông, Ấn Độ, ASEAN thông qua Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được xem là giải pháp giảm lệ thuộc vào thị trường truyền thống.

“Ngành gỗ và lâm sản không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu, mà cần chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng. Lựa chọn này sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh.

 

Nguồn: Báo Hà nội mới
Link nguồn