Doanh nghiệp thuỷ sản cần lưu ý gì khi xuất khẩu thuỷ sản sang EU trong năm 2026

Bắt đầu từ năm 2026, Liên minh châu Âu (EU) bước vào giai đoạn cải tổ sâu rộng cơ chế kiểm soát thủy sản khai thác nhập khẩu, với trọng tâm là số hóa toàn bộ quy trình chứng nhận thông qua hệ thống CATCH. Những thay đổi này không chỉ tác động trực tiếp đến nhà nhập khẩu tại EU mà còn đặt ra yêu cầu tuân thủ chặt chẽ hơn đối với các quốc gia xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Khi giai đoạn chuyển tiếp kết thúc vào đầu năm 2028, toàn bộ hồ sơ sẽ phải thực hiện trên nền tảng điện tử thống nhất, đồng nghĩa doanh nghiệp cần sớm thích ứng để tránh rủi ro gián đoạn thương mại.

CATCH – công cụ số hóa toàn diện quy trình chứng nhận

Hệ thống CATCH được xây dựng nhằm chuyển đổi toàn bộ quy trình xác nhận thủy sản sang môi trường điện tử, qua đó ngăn chặn sản phẩm khai thác bất hợp pháp xâm nhập thị trường EU. Nền tảng này tích hợp các thủ tục hành chính vào một hệ thống chung, cho phép quốc gia ngoài EU và nhà nhập khẩu thực hiện xác nhận, ký hồ sơ trực tuyến.

Để tham gia, người dùng phải đăng ký tài khoản EU Login và được cơ quan có thẩm quyền cấp quyền truy cập phù hợp với vai trò quản lý hoặc điều hành.
Song song với việc loại bỏ hồ sơ giấy, các chứng từ quan trọng như giấy chứng nhận khai thác, tờ khai chế biến và chứng từ không thao tác được cập nhật theo chuẩn dữ liệu mới. Các thông tin bổ sung bao gồm mã số tàu IMO và tọa độ khai thác. Hệ thống cũng cung cấp chức năng tra cứu đa ngôn ngữ và video hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi.

Theo lộ trình, sau khi giai đoạn chuyển tiếp kết thúc vào đầu năm 2028, CATCH sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều thủ tục liên quan đến xuất khẩu thủy sản vào EU.
 
Các mốc thời gian quan trọng

Từ ngày 10/1/2026, nhiều thay đổi quan trọng bắt đầu có hiệu lực. Mẫu giấy chứng nhận khai thác (CC) sửa đổi được áp dụng với yêu cầu chi tiết hơn về định danh tàu (số IMO/UVI), ngư cụ, thời gian chuyến biển (“từ ngày - đến ngày”) và khu vực đánh bắt. Mẫu thông báo xác nhận chế biến (Phụ lục IV - PS) sửa đổi được đưa vào sử dụng và phải có số định danh duy nhất do cơ quan có thẩm quyền cấp. Chứng từ không thao tác (NMD) trở thành bắt buộc đối với các lô hàng quá cảnh qua quốc gia không phải quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến trong trường hợp lô hàng bị chia nhỏ. Từ thời điểm này, việc nộp chứng từ qua hệ thống CATCH trở thành yêu cầu bắt buộc đối với tất cả nhà nhập khẩu vào EU. Đồng thời, các thỏa thuận hành chính cũ với bảy quốc gia ngoài EU (trong đó có Na Uy, Canada, Hoa Kỳ…) chấm dứt hiệu lực, các quốc gia liên quan chuyển sang sử dụng mẫu chứng từ của EU.

Từ ngày 10/1/2027, mẫu giấy chứng nhận khai thác rút gọn (SC) sửa đổi bắt đầu được áp dụng. Tiêu chí sử dụng mẫu rút gọn cũng được điều chỉnh, chỉ áp dụng cho tàu dưới 12 m không sử dụng ngư cụ kéo hoặc dưới 8 m có sử dụng ngư cụ kéo.

Từ ngày 10/1/2028 là mốc kết thúc giai đoạn chuyển tiếp. Tất cả các quốc gia, không có ngoại lệ, phải sử dụng các mẫu sửa đổi gồm CC thông thường, SC rút gọn và PS chế biến. Các mẫu chứng từ cũ sẽ không còn được hệ thống CATCH chấp nhận.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, các giấy chứng nhận khai thác và thông báo chế biến được xác nhận trước ngày 10/1/2026 theo mẫu cũ vẫn được chấp nhận để nhập khẩu vào EU đến trước ngày 10/1/2028. Tuy nhiên, nếu chứng từ được xác nhận sau ngày 10/1/2026, bắt buộc phải sử dụng mẫu sửa đổi mới, kể cả khi sản phẩm được khai thác trước thời điểm này. Riêng đối với NMD, không áp dụng giai đoạn chuyển tiếp; mẫu chứng từ này bắt buộc đối với tất cả tài liệu được khai báo hoặc ký sau ngày 10/1/2026.

NMD – tăng cường kiểm soát khâu quá cảnh

Chứng từ không thao tác (NMD) do Ủy ban châu Âu ban hành nhằm bảo đảm việc kiểm soát thống nhất các lô hàng thủy sản quá cảnh qua quốc gia thứ ba trước khi vào EU.

Từ ngày 10/1/2026, NMD là bắt buộc đối với mọi chứng từ được khai báo hoặc ký sau thời điểm này và không có giai đoạn chuyển tiếp.

Theo quy định, NMD được yêu cầu đối với các lô hàng vận chuyển đến EU có đi qua quốc gia không phải quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến. Trường hợp lô hàng bị chia nhỏ tại quốc gia quá cảnh, mỗi lô hàng con phải có một NMD do cơ quan có thẩm quyền của quốc gia đó xác nhận. Nếu lô hàng không bị chia nhỏ, việc sử dụng NMD mang tính tự nguyện và có thể dùng để thay thế cho vận đơn vận tải đơn lẻ. NMD chỉ bắt buộc đối với chặng cuối cùng trong hành trình đến EU và có thể do quốc gia quá cảnh cuối cùng sau khi xuất khẩu từ quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến cấp.

Nội dung NMD xác nhận lô hàng không trải qua thao tác nào khác ngoài bốc dỡ, tải lại hoặc các hoạt động bảo quản, đồng thời sản phẩm luôn nằm dưới sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền tại quốc gia quá cảnh. Quốc gia quá cảnh tự quyết định cơ quan chịu trách nhiệm ký xác nhận vào mục số 8 của NMD. Vận đơn không thể thay thế cho NMD do không bao gồm xác nhận về việc hàng hóa được đặt dưới sự giám sát của cơ quan thẩm quyền.
 
Trên hệ thống CATCH, nhà điều hành có thể tạo NMD và cơ quan có thẩm quyền ký xác nhận trực tiếp, giúp quy trình trở nên hoàn toàn không giấy tờ. NMD cũng được tích hợp trong luồng công việc của nhà xuất khẩu; nhà điều hành EU có thể nộp và cơ quan thẩm quyền của các quốc gia thành viên EU ký trực tiếp trên hệ thống. Việc áp dụng NMD góp phần tăng cường minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc, bảo đảm hàng hóa không bị thay thế hoặc can thiệp trái phép trong quá trình vận chuyển đến thị trường EU.

Điều chỉnh mẫu SC

Mẫu SC được sửa đổi để phù hợp với việc triển khai CATCH và đồng bộ với các thay đổi của mẫu chứng nhận thông thường. Các nội dung sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 10/1/2027, bao gồm: thông tin liên lạc của cơ quan xác nhận tại Ô số 1 được đơn giản hóa, chỉ yêu cầu số điện thoại và email; danh sách tàu cá tại Ô số 3 phải cung cấp đầy đủ tên tàu, số đăng ký quốc gia, sản lượng cụ thể của từng tàu và ngày đánh bắt (có thể sử dụng ngày cập cảng); thông tin liên lạc của nhà xuất khẩu tại Ô số 4 chỉ yêu cầu địa chỉ và/hoặc số điện thoại; phụ lục chi tiết vận chuyển tại Ô số 10 được sửa đổi để thống nhất với mẫu chứng nhận thông thường; tờ khai của nhà nhập khẩu tại Ô số 11 được điều chỉnh theo các thay đổi mới nhất của quy định IUU để bảo đảm đồng bộ trong toàn hệ thống.

Thông tin tại Ô số 3 là bắt buộc đối với từng tàu cá. Trường hợp nộp chứng từ giấy, danh sách tàu có thể đính kèm dưới dạng phụ lục nhưng vẫn phải bảo đảm đầy đủ các trường dữ liệu theo quy định. Mẫu rút gọn mới chỉ áp dụng cho tàu cá của quốc gia thứ ba có chiều dài tổng thể dưới 12m không sử dụng ngư cụ kéo hoặc dưới 8m có sử dụng ngư cụ kéo. Các mẫu SC cũ được xác nhận trước ngày 10/1/2027 vẫn được chấp nhận để nhập khẩu vào EU đến trước ngày 10/1/2028.

Theo số liệu thống kê từ Cục Hải quan Việt Nam, trong tháng 1/2026, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng thuỷ sản của Việt Nam sang EU đạt 95,26 triệu USD, giảm 4,49% so với tháng trước nhưng tăng 28,63% so với cùng kỳ. Diễn biến tăng trưởng theo năm cho thấy nhu cầu từ thị trường EU vẫn duy trì tích cực đối với thủy sản Việt Nam.

Việc số hóa toàn bộ quy trình chứng nhận khai thác đồng nghĩa với việc mọi lô hàng thủy sản khai thác xuất khẩu vào EU phải được khai báo, xác nhận và theo dõi trên nền tảng điện tử thống nhất, giúp tăng tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chặt chẽ hoạt động chống khai thác IUU, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng yêu cầu về tính chính xác của dữ liệu, thời gian xử lý hồ sơ và sự phối hợp giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý trong nước.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, rủi ro lớn nhất không nằm ở thuế quan mà ở yếu tố kỹ thuật và tuân thủ. Sai sót trong khai báo, chậm cập nhật chứng nhận hoặc thiếu đồng bộ thông tin có thể dẫn đến việc lô hàng bị kéo dài thời gian thông quan, thậm chí bị từ chối nhập khẩu. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động nâng cấp hệ thống quản lý truy xuất nguồn gốc, đào tạo nhân sự về quy trình khai báo điện tử, đồng thời phối hợp chặt chẽ với nhà nhập khẩu EU để đảm bảo dữ liệu được xác nhận đầy đủ, đúng chuẩn ngay từ khâu đầu vào. Việc thích ứng nhanh với cơ chế chứng nhận số hóa sẽ là yếu tố quan trọng giúp thủy sản Việt Nam duy trì đà mở rộng thị phần tại thị trường này trong năm 2026 và các năm tiếp theo.

 

Nguồn: VITIC tổng hợp